२) ॲडम स्मिथ

ॲडम स्मिथ (5 जून 1723 - 17 जुलै 1790) एक ब्रिटिश नैतिकतावादी, तत्त्वज्ञ आणि राजकीय अर्थशास्त्रज्ञ होते. आधुनिक अर्थशास्त्राच्या निर्मात्यांमध्ये त्याला अर्थशास्त्राचे जनक देखील म्हटले जाते. त्यांच्या 'द वेल्थ ऑफ नेशन्स' या पुस्तकाने अठराव्या शतकातील इतिहासकार आणि अर्थशास्त्रज्ञांना खूप प्रभावित केले. कार्ल मार्क्सपासून डेव्हिड रिकार्डोपर्यंत अनेक प्रसिद्ध अर्थशास्त्रज्ञ, समाजशास्त्रज्ञ आणि राजकारणी ॲडम स्मिथपासून प्रेरणा घेत आहेत. ॲडम स्मिथच्या विचारांपासून प्रेरणा घेतलेल्या विसाव्या शतकातील अर्थशास्त्रज्ञांमध्ये मार्क्स, एंगेल्स, माल्थस, मिल, केन्स आणि फ्रीडमन यांची नावे उल्लेखनीय आहेत. ॲरिस्टॉटल, जॉन लॉक, हॉब्स, मँडेव्हिल, फ्रान्सिस हचेसन, ह्यूम इत्यादी विद्वानांचा स्वतः ॲडम स्मिथवर प्रभाव होता. स्मिथने अर्थशास्त्र, राजकीय तत्त्वज्ञान आणि नीतिशास्त्र या क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य केले. मात्र त्यांना विशेष ओळख केवळ अर्थशास्त्राच्या क्षेत्रातच मिळाली. आधुनिक बाजारवादाला ॲडम स्मिथच्या कल्पनांची मान्यता म्हणूनही पाहिले जाऊ शकते. ॲडम स्मिथची जन्मतारीख निश्चित नाही. काही विद्वान त्यांचा जन्म 5 जून 1723 रोजी झाला असे मानतात तर काहीजण त्यांचा जन्म त्याच वर्षी 16 जून रोजी झाल्याचे मानतात. असो, त्याचा जन्म ब्रिटनमधील किर्कल्डी या गावात झाला (किर्कल्डी, फिफ, युनायटेड किंगडम ). आदमचे वडील सीमाशुल्क विभागात प्रभारी होते. पण स्मिथच्या जन्माच्या सहा महिने आधी त्याचा मृत्यू झाला. ॲडम कदाचित त्याच्या आईवडिलांचा एकुलता एक मुलगा होता. ते फक्त चार वर्षांचे होते तेव्हा त्यांना पक्षाघाताचा झटका आला. जिप्सींच्या एका गटाने ॲडमचे अपहरण केले आहे. त्यावेळी त्याच्या काकांनी आईला मदत केली. परिणामी ॲडम सुरक्षित सापडला.ॲडम स्मिथ (5 जून 1723 - 17 जुलै 1790) एक ब्रिटिश नैतिकतावादी, तत्त्वज्ञ आणि राजकीय अर्थशास्त्रज्ञ होते. आधुनिक अर्थशास्त्राच्या निर्मात्यांमध्ये त्याला अर्थशास्त्राचे जनक देखील म्हटले जाते. त्यांच्या 'द वेल्थ ऑफ नेशन्स' या पुस्तकाने अठराव्या शतकातील इतिहासकार आणि अर्थशास्त्रज्ञांना खूप प्रभावित केले. कार्ल मार्क्सपासून डेव्हिड रिकार्डोपर्यंत अनेक प्रसिद्ध अर्थशास्त्रज्ञ, समाजशास्त्रज्ञ आणि राजकारणी ॲडम स्मिथपासून प्रेरणा घेत आहेत. ॲडम स्मिथच्या विचारांपासून प्रेरणा घेतलेल्या विसाव्या शतकातील अर्थशास्त्रज्ञांमध्ये मार्क्स, एंगेल्स, माल्थस, मिल, केन्स आणि फ्रीडमन यांची नावे उल्लेखनीय आहेत. ॲरिस्टॉटल, जॉन लॉक, हॉब्स, मँडेव्हिल, फ्रान्सिस हचेसन, ह्यूम इत्यादी विद्वानांचा स्वतः ॲडम स्मिथवर प्रभाव होता. स्मिथने अर्थशास्त्र, राजकीय तत्त्वज्ञान आणि नीतिशास्त्र या क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य केले. मात्र त्यांना विशेष ओळख केवळ अर्थशास्त्राच्या क्षेत्रातच मिळाली. आधुनिक बाजारवादाला ॲडम स्मिथच्या कल्पनांची मान्यता म्हणूनही पाहिले जाऊ शकते. ॲडम स्मिथची जन्मतारीख निश्चित नाही. काही विद्वान त्यांचा जन्म 5 जून 1723 रोजी झाला असे मानतात तर काहीजण त्यांचा जन्म त्याच वर्षी 16 जून रोजी झाल्याचे मानतात. असो, त्याचा जन्म ब्रिटनमधील किर्कल्डी या गावात झाला (किर्कल्डी, फिफ, युनायटेड किंगडम ). आदमचे वडील सीमाशुल्क विभागात प्रभारी होते. पण स्मिथच्या जन्माच्या सहा महिने आधी त्याचा मृत्यू झाला. ॲडम कदाचित त्याच्या आईवडिलांचा एकुलता एक मुलगा होता. ते फक्त चार वर्षांचे होते तेव्हा त्यांना पक्षाघाताचा झटका आला. जिप्सींच्या एका गटाने ॲडमचे अपहरण केले आहे. त्यावेळी त्याच्या काकांनी आईला मदत केली. परिणामी ॲडम सुरक्षित सापडला.

वडिलांच्या मृत्यूनंतर, स्मिथला त्याच्या आईने ग्लासगो विद्यापीठात शिकण्यासाठी पाठवले. त्यावेळी स्मिथ फक्त चौदा वर्षांचा होता. त्यांच्या कुशाग्र बुद्धीमुळे त्यांनी शालेय स्तरावरील अभ्यास चांगल्या गुणांनी पूर्ण केला, त्यामुळे त्यांना शिष्यवृत्ती मिळू लागली. त्यामुळे त्यांना पुढील शिक्षणासाठी ऑक्सफर्ड विद्यापीठात जाण्याचा मार्ग मोकळा झाला. तेथे त्यांनी प्राचीन युरोपीय भाषांचे ज्ञान संपादन केले. भाषाशास्त्राचा विद्यार्थी केवळ अर्थशास्त्राच्या क्षेत्रात नाव कमावणार नाही, तर जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या क्षेत्रातही आपल्या मूलभूत आस्थापनांच्या जोरावर युग बदलणारे योगदान देईल, हे तोपर्यंत ठरवले नव्हते. 1738 मध्ये, स्मिथने प्रख्यात विद्वान-तत्त्वज्ञ फ्रान्सिस हचेसन यांच्या मार्गदर्शनाखाली नैतिक तत्त्वज्ञानात पदवी उत्तीर्ण केली. फ्रान्सिसच्या बुद्धिमत्तेने तो खूप प्रभावित झाला आणि त्याने त्याला आणि त्याच्या शिकवणीचे दिवस अविस्मरणीय मानले. अत्यंत तेजस्वी असल्यामुळे, स्मिथची प्रतिभा महाविद्यालयीन स्तरापासूनच ओळखली जाऊ लागली. त्यामुळे, तरुण स्मिथ शिक्षण पूर्ण करून आपल्या मूळ ब्रिटनला परतला तोपर्यंत त्याने अनेक महत्त्वाची व्याख्याने दिली होती, त्यामुळे त्याची कीर्ती पसरू लागली. 1740 मध्ये तेथे राहात असताना त्यांची डेव्हिड ह्यूमशी भेट झाली.अ ट्रीटाइज ऑफ ह्युमन नेचर या प्रसिद्ध कार्याचा अभ्यास केला, ज्याद्वारे तो खूप प्रभावित झाला. डेव्हिड ह्यूम हा त्यांचा एक आदर्श होता. दोघांमध्ये घट्ट मैत्री होती. रुसोच्या प्रतिभेने ह्यूम स्वतः प्रभावित झाला होता. त्यांच्या मैत्रीमागे एका घटनेचा उल्लेख आहे. त्यानुसार, ह्यूमने एकदा रुसोची वैयक्तिक डायरी उचलली आणि पाहिले की त्यात धर्म, समाज, राजकारण, अर्थशास्त्र इत्यादींबद्दल गंभीर टिप्पण्या आहेत. या घटनेनंतर दोघेही घट्ट मित्र बनले. ह्यूम ॲडम स्मिथपेक्षा दहा वर्षांनी मोठा होता. ॲडम स्मिथच्या प्रमुख मित्रांमध्ये डेव्हिड ह्यूम व्यतिरिक्त जॉन होम, ह्यू ब्लेअर, लॉर्ड हॅलिस आणि प्रिन्सिपल रॉबर्टसन इत्यादींची नावे उल्लेखनीय आहेत. 1751 मध्ये, स्मिथला ग्लासगो विद्यापीठात तर्कशास्त्राच्या व्याख्यात्याची नोकरी मिळाली. पुढच्याच वर्षी त्यांना नैतिक तत्त्वज्ञान विभागाचे प्रमुख बनवण्यात आले. स्मिथ यांचे लेखन आणि अध्यापनाचे कार्य अखंड चालू होते. 1759 मध्ये त्यांनी 'थिअरी ऑफ मॉरल सेंटिमेंट्स' हे पुस्तक पूर्ण केले. हे पुस्तक प्रकाशित होताच चर्चेचा विषय बनले. इंग्रजी व्यतिरिक्त, त्याच्या जर्मन आणि फ्रेंच आवृत्त्या वेगाने विकू लागल्या. व्यक्ती आणि समाज यांच्यातील आंतरसंबंध आणि नैतिक आचरण याबद्दल पुस्तक होते. तोपर्यंत स्मिथची आवड राजकीय तत्त्वज्ञान आणि नीतिशास्त्रापुरती मर्यादित होती. हळूहळू स्मिथला विद्यापीठांच्या निस्तेज आणि नीरस वातावरणाचा कंटाळा येऊ लागला. कॉलेजच्या वातावरणात राहून जे करायचं ते करणं शक्य नाही असं त्याला वाटू लागलं. दरम्यान त्यांचा अर्थशास्त्राकडे कल वाढला होता. विशेषतः राजकीय तत्त्वज्ञानावर दिलेल्या व्याख्यानांमध्ये आर्थिक पैलूंचाही विचार करण्यात आला. त्यांचे विचार त्यांच्या एका विद्यार्थ्याने संकलित केले होते, जे नंतर एडविन केनयन यांनी संपादित केले होते. 'वेल्थ ऑफ नेशन्स'चे सार त्या लेखांमध्येच जपले गेले. सुमारे बारा वर्षे अध्यापनाच्या क्षेत्रात घालवल्यानंतर, स्मिथने महाविद्यालयीन नोकरीचा राजीनामा दिला आणि उदरनिर्वाहासाठी शिकवणी शिकवण्यास सुरुवात केली. या काळात त्यांनी फ्रान्स आणि युरोपीय देशांमध्ये प्रवास केला आणि समकालीन विद्वान डेव्हिड ह्यूम, व्होल्टेअर, रुसो, फ्रँकोइस क्वेस्ने, ॲन-रॉबर्ट-जॅक टर्गॉट इत्यादींना भेटले. दरम्यान, त्यांनी अनेक संशोधन निबंधही लिहिले, त्यामुळे त्यांची प्रतिष्ठा वाढली. काही वर्षांनी तो किर्ककाल्डीला परतला. स्मिथने आपल्या मूळ गावी राहत असताना, त्यांचे सर्वात प्रसिद्ध पुस्तक, द वेल्थ ऑफ नेशन्स, हे राज्यशास्त्र आणि अर्थशास्त्रावरील अद्वितीय पुस्तक पूर्ण केले. 1776 मध्ये हे पुस्तक प्रकाशित झाल्यानंतर ॲडम स्मिथची त्याच्या काळातील महत्त्वाच्या विद्वानांमध्ये गणना होऊ लागली. या पुस्तकावर तत्वज्ञानाचा प्रभाव आहे. स्मिथच्या जीवनाशी परिचित नसलेल्यांना हे जाणून आश्चर्य वाटेल की स्मिथने हे पुस्तक तत्त्वज्ञानाचे प्राध्यापक म्हणून आपल्या अध्यापन कार्यासंदर्भात लिहिले आहे. त्या दिवसांत, बहुतेक इतिहास आणि तत्त्वज्ञानावरील पुस्तके विद्यापीठांमध्ये शिकवली जात होती, त्यातील एक विषय कायदेशीर अभ्यास होता.

विषयाचे नाविन्य आणि सादरीकरणाची मूळ शैली ही त्या पुस्तकाची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. स्मिथ हा अभ्यासू व्यक्ती होता. त्यांचे एक समृद्ध ग्रंथालय होते, ज्यात शेकडो दुर्मिळ ग्रंथ होते. त्याला राहण्यासाठी एक शांत आणि निर्जन वातावरण आवडले, जिथे कोणीही त्याच्या आयुष्यात हस्तक्षेप करणार नाही. स्मिथ आयुष्यभर बॅचलर राहिला. जीवनात आनंदाचा अभाव आणि अशांतीमुळे कामात अडथळे येऊ नयेत, यासाठी ज्याप्रमाणे व्यापारी समूह तयार होतात, त्याचप्रमाणे माणसांच्या उपयुक्ततेच्या आधारे समाजाची निर्मिती व्हायला हवी, असे ते म्हणाले. परस्पर जोड किंवा इतर कोणत्याही भावनिक आधारावर नाही. अर्थशास्त्राच्या क्षेत्रात ॲडम स्मिथची कीर्ती त्याच्या प्रसिद्ध तत्त्व 'लैसेझ-फेअर'मुळे आहे, जो नंतर उदारमतवादी आर्थिक धोरणांचा प्रवर्तक बनला. Laissez Fare चा अर्थ 'कृती करण्याचे स्वातंत्र्य' म्हणजे आर्थिक क्रियाकलापांच्या क्षेत्रात सरकारचा कमीत कमी हस्तक्षेप. आधुनिक औद्योगिक भांडवलशाहीचे समर्थक आणि ज्याने उत्पादन व्यवस्थेत क्रांती घडवली त्यांच्याकडे या घोषणेच्या वास्तविक उत्पत्तीबद्दल अचूक माहिती असल्याचा दावा नाही. परंतु या संदर्भात एक प्रचलित कथा आहे, त्यानुसार या म्हणीचा जन्म 1680 मध्ये तत्कालीन प्रभावशाली फ्रेंच अर्थमंत्री जीन-बॅप्टिस्ट कोलबर्ट यांच्या त्यांच्याच देशातील उद्योगपतींसोबत झालेल्या बैठकीदरम्यान झाला होता. व्यापाऱ्यांच्या गटाचे नेतृत्व एम. ली यांनी केले. Gendry करत होते. व्यावसायिकांचा एक गट त्यांच्या समस्या घेऊन कोलबार्ट येथे आला होता. त्या काळात एकीकडे व्यावसायिकांना उत्पादन व्यवस्थेत सतत वाढणाऱ्या स्पर्धेचा सामना करावा लागत होता, तर दुसरीकडे सरकारी कायदे त्यांच्यावर बंधनकारक वाटत होते. त्याचे म्हणणे ऐकून कोलबार्टने काहीशी नाराजी व्यक्त केली आणि म्हणाले - 'यामध्ये सरकार व्यावसायिकांना कशी मदत करू शकते?' यावर ली. Gendry ने लगेचच साध्या स्वरात उत्तर दिले: 'Laissez-nous faire (Leave us be, let us do)'. 'तुम्ही आम्हाला आमच्यावर सोडा, आम्हाला आमचे काम करू द्या' असा त्याचा अर्थ होता. या सिद्धांताची लोकप्रियता जसजशी वाढत गेली तसतशी ॲडम स्मिथला अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून ओळख मिळू लागली. त्यावेळी ॲडम स्मिथला माहित नव्हते की तो एक आर्थिक सिद्धांत तयार करत आहे जो एक दिवस जागतिक अर्थव्यवस्थेसाठी क्रांतिकारी ठरेल. 'द वेल्थ ऑफ नेशन्स' हे पुस्तक प्रकाशित झाल्यानंतर अवघ्या दोन वर्षांनी स्मिथ यांना सीमाशुल्क विभागात आयुक्तपदाची नोकरी मिळाली. त्याच वर्षी जेव्हा त्याला त्याचा जवळचा मित्र आणि त्याच्या काळातील सुप्रसिद्ध तत्त्वज्ञ डेव्हिड ह्यूम यांच्या मृत्यूची बातमी मिळाली तेव्हा त्यांना धक्का बसला. सीमा शुल्क आयुक्तपद स्मिथसाठी आव्हानात्मक ठरले. त्या पदावर असताना त्यांना तस्करीच्या समस्येला सामोरे जावे लागले; ज्याला त्यांनी 'वेल्थ ऑफ नेशन्स' या पुस्तकात 'अनैसर्गिक' कायद्याच्या तोंडावर कायदेशीर क्रियाकलाप' म्हणून स्थापित केले होते. 1783 मध्ये जेव्हा एडिनबर्ग रॉयल सोसायटीची स्थापना झाली तेव्हा स्मिथला त्याचे संस्थापक सदस्य म्हणून नामांकन देण्यात आले. अर्थशास्त्र आणि राजकारण क्षेत्रातील स्मिथच्या विशेष सेवांसाठी, त्यांना ग्लासगो विद्यापीठाचे मानद रेक्टर म्हणून नामांकन देण्यात आले. ते आयुष्यभर अविवाहित राहिले. रात्रंदिवस अभ्यास आणि अध्यापनात व्यस्त असल्यामुळे त्यांची प्रकृती ढासळू लागली.अखेरीस १९ जुलै १७९० रोजी वयाच्या अवघ्या छप्पष्टव्या वर्षी एडिनबर्ग येथे त्यांचे निधन झाले.

ॲडम स्मिथ हा आधुनिक अर्थशास्त्राच्या निर्मात्यांपैकी एक मानला जातो. कार्ल मार्क्स, एंगेल्स, मिल, रिकार्डो यांसारख्या समाजवादी विचारवंतांनी त्यांच्या विचारांपासून प्रेरणा घेऊन त्यांची विचारधारा पुढे नेली, तर आधुनिक जागतिक अर्थव्यवस्थेची बीजेही स्मिथच्या विचारांत आहेत. स्मिथचे आर्थिक आणि सामाजिक विचार त्यांच्या दोन पुस्तकांमध्ये आहेत. पहिल्या पुस्तकाचे शीर्षक आहे 'नैतिक भावनांची तत्त्वे' ज्यामध्ये त्यांनी मानवी वर्तनाचा आढावा घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. या पुस्तकावर स्मिथचे शिक्षक फ्रान्सिस हचेसन यांचा प्रभाव आहे. पुस्तकात नैतिक तत्त्वज्ञानाची चार वर्गात विभागणी करून चर्चा केली आहे – नैतिकता, सद्गुण, वैयक्तिक हक्कांची जाणीव आणि स्वातंत्र्य. या पुस्तकात, स्मिथने मनुष्याच्या संपूर्ण नैतिक आचरणाचे खालील दोन भागात वर्गीकरण केले आहे – 1. नैतिकतेचे स्वरूप 2. नैतिकतेचा हेतू: स्मिथने नैतिकतेच्या स्वरूपामध्ये मालमत्ता, इच्छा इत्यादींचा समावेश केला आहे. तर दुसऱ्या वर्गात स्मिथने मानवी संवेदनशीलता, स्वार्थ, तळमळ इत्यादींचा आढावा घेतला आहे. स्मिथ यांचे दुसरे महत्त्वाचे पुस्तक म्हणजे 'ॲन ॲनालिसिस ऑफ द नेचर ऑफ द वेल्थ ऑफ नेशन्स अँड इट्स कॉसेस' हे अद्वितीय पुस्तक पाच खंडांमध्ये आहे. पुस्तकात राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र, मानवी वर्तन इत्यादी विविध विषयांचा विचार करण्यात आला आहे, परंतु त्यात प्रामुख्याने स्मिथच्या आर्थिक विचारांचे विश्लेषण केले आहे. स्मिथने मुक्त अर्थव्यवस्थेचे समर्थन करताना, अशा युगात एखाद्याच्या हिताचे रक्षण कसे केले जाऊ शकते, तंत्रज्ञानाचा जास्तीत जास्त फायदा कसा मिळवता येतो, कल्याणकारी राज्याची चाचपणी नीतिमत्तेच्या आधारे कशी केली जाऊ शकते आणि व्यावसायिक स्पर्धा समाजाला कसे घेऊन जाऊ शकते हे दाखवून दिले आहे. विकासाच्या मार्गावर. स्मिथची विचारधारा आपले विश्लेषण अतिशय वस्तुनिष्ठ पद्धतीने मांडते. या पुस्तकामुळे स्मिथवर व्यक्तिवादी असल्याचा आरोपही करण्यात आला आहे. परंतु जे विद्वान स्मिथला शुद्ध व्यक्तिवादी मानतात त्यांना आश्चर्य वाटेल की त्यांचे बहुतेक कार्य मानवी नैतिकता आणि लोककल्याण यांना प्रोत्साहन देण्यावर केंद्रित आहे. 'द थिअरी ऑफ मॉरल फीलिंग्स' या त्याच्या दुसऱ्या पुस्तकात स्मिथ लिहितात - 'पूर्णपणे स्वार्थी व्यक्तीची कल्पना कशी करता येईल? निसर्गाची अशी काही तत्त्वे नक्कीच आहेत जी इतरांच्या हिताशी जोडून त्यांचा आनंद त्यासाठी आवश्यक बनवतात, त्यामुळे त्यांना सुखी आणि समृद्ध पाहण्याशिवाय दुसरे काहीही मिळत नाही. स्मिथच्या मते, एक स्वार्थी आणि अनिश्चित व्यक्ती असा विचार करू शकते की निसर्गाचे काही नियम आहेत जे इतरांच्या नशिबात त्याच्यासाठी फायदेशीर ठरू शकतात आणि त्याच्यासाठी आनंदाचे कारण बनू शकतात. तर हा त्याचा निव्वळ भ्रम आहे. असा विचार करण्याशिवाय तो दुसरं काही करू शकत नाही. मानवी वर्तनाच्या एकतर्फीपणाचा आणि मर्यादांचा उल्लेख करून स्मिथने एके ठिकाणी लिहिले आहे की - 'दुसरा माणूस काय विचार करतो याचा आपल्याला अस्सल अनुभव नाही. तसेच त्याच्यावर नेमका काय प्रभाव पडतो याचेही आपल्याला ज्ञान नाही. त्याशिवाय आपण त्या परिस्थितीत असण्याची कल्पना करून काही अंदाज बांधू शकतो.